Cách chấm Ngữ văn thông thường vô tình bỏ qua năng lực diễn đạt và tư duy ngôn ngữ của thí sinh. Vì thế, trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông 2026, phương pháp chấm rubric khoa học và tiến bộ hơn đã được thay thế.

Chấm theo rubric là gì?

Hiểu một cách đơn giản, rubric chính là một "bảng tiêu chí đánh giá chi tiết" được cấu trúc theo ma trận hai chiều. Thay vì bổ dọc điểm theo kiểu "ý này mấy điểm, ý kia mấy điểm" như trước, thì bảng rubric đồng thời xẻ dọc và xẻ ngang bài văn của học sinh, để định vị đúng năng lực thực chất.

Về chiều dọc, ma trận xét các tiêu chí chất lượng. Bài văn sẽ được đánh giá dựa trên các tiêu chí như: năng lực lập luận và phản biện; cách tổ chức bố cục bài viết; khả năng dùng từ, đặt câu, chính tả; và cả sự sáng tạo cùng tư duy riêng. Khi chấm, giám khảo không chỉ cảm nhận bài viết có ý gì, mà còn phải đánh giá từng tiêu chí cụ thể đạt đến mức nào.

Về chiều ngang, ma trận thể hiện mức độ đạt được ở mỗi tiêu chí. Ở từng tiêu chí trên, rubric quy định rõ ràng các mức độ từ thấp đến cao như yếu, trung bình, khá, xuất sắc và kèm theo khung điểm tương ứng.

Ví dụ, khi thiết kế tiêu chí "Năng lực lập luận" 2 điểm, ma trận rubric chia thành 4 mức độ. Cụ thể, bài viết đạt mức Tốt và được chấm từ 1.75 đến 2.0 điểm khi đảm bảo luận điểm sắc bén, dẫn chứng thuyết phục và có chiều sâu phản biện. Khung điểm từ 1.25 đến 1.5 điểm dành cho mức Khá nếu bài viết lập luận logic nhưng phân tích còn an toàn, chưa thật sự sắc sảo. Mức Trung bình nhận từ 0.75 đến 1.0 điểm cho những bài viết có lý lẽ nhưng diễn đạt chung chung, dẫn chứng chưa sát. Cuối cùng, mức Yếu nhận từ 0 đến 0.5 điểm đối với những bài viết lộn xộn, luận điểm không rõ ràng và thiếu dẫn chứng.

Vì vậy, cùng viết đúng một ý văn, nhưng em nào chỉ gọi tên vấn đề thì ở mức trung bình, còn em nào biết phân tích sâu, biết lật đi lật lại vấn đề thấu đáo sẽ được xếp vào mức tốt nhất.

Bước chuyển dịch lớn để đánh giá đúng năng lực

Thực tế, việc chấm văn theo phương pháp rubric được đồng bộ với tinh thần của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Bản chất của môn Ngữ văn là dạy học để phát triển năng lực và tư duy chứ không phải học thuộc lòng văn mẫu. Vì vậy, việc áp dụng rubric để chấm văn mang lại hai ưu điểm cốt lõi.

Thứ nhất là chấm dứt hoàn toàn việc "đếm ý cho điểm" để chuyển sang "chấm theo năng lực". Giả sử đáp án gồm bốn ý, điểm số không phụ thuộc vào việc học sinh viết được ba hay bốn ý, mà phụ thuộc vào việc các em triển khai các ý đó sâu sắc đến mức nào. Điểm số cần ghi nhận xứng đáng với những bài viết có tư duy độc lập, sáng tạo.

Thứ hai là đảm bảo tính công bằng và khách quan tối đa. Khi các mức độ đạt được được mô tả chi tiết, thì đó là cơ sở chuẩn để chấm điểm, sẽ hạn chế tối đa chấm theo cảm tính. Từ đó tránh được tình trạng có người rộng tay, có người khắt khe. Dù học sinh ở vùng sâu vùng xa hay ở thành phố lớn, chạm đến mức năng lực nào thì sẽ nhận đúng số điểm của mức đó.

Tóm lại, chấm theo rubric là cuộc dịch chuyển từ việc đánh giá "bài viết có gì" sang đánh giá "người viết làm tốt đến mức độ nào". Đây không chỉ là một thay đổi về kỹ thuật chấm điểm, mà là một bước tiến giúp trả lại đúng giá trị của tư duy và ngôn từ.

Cần thay đổi tư duy chấm để đánh giá đúng năng lực

Ưu điểm của rubric là không thể phủ nhận nhưng phương pháp chấm hiện đại này chỉ phát huy tác dụng khi giải quyết được hai băn khoăn sau:

Nỗi lo thứ nhất là thói quen chấm cũ khó bỏ là hễ thấy học sinh viết trúng cụm từ trong đáp án là tích điểm. Cách chấm mới này buộc giám khảo phải đọc chậm, kỹ để đánh giá các tiêu chí, đây quả thực là một áp lực không nhỏ. Bên cạnh đó, khi gặp những bài văn không sai nhưng ý tứ mờ nhạt, giám khảo rất dễ lúng túng không biết xếp vào mức nào. Nếu khung rubric không mô tả chi tiết thì người chấm rất dễ rơi vào cái bẫy cũ là chấm theo cảm tính cá nhân.

Nỗi lo thứ hai là nhiều người lầm tưởng có rubric thì giám khảo chỉ việc đối chiếu là ra điểm. Thực tế ngược lại, rubric không làm thay việc của giám khảo. Thầy cô chấm thi phải chịu một áp lực cao hơn rất nhiều, phải cực kỳ tỉnh táo và nhạy bén để định vị chính xác năng lực của bài viết ở mức độ nào. Nguy cơ lớn nhất là người chấm dễ bị đánh lừa bởi những bài viết hoa mỹ, hành văn bay bổng mượt mà nhưng sai lệch bản chất vấn đề. Lúc đó sự bất công xảy ra ngay lập tức.

Tóm lại, chấm văn theo rubric là cách chấm hiện đại nhằm đánh giá đúng năng lực học sinh nhưng cũng còn không ít thách thức trong bước đầu triển khai. Cách chấm này buộc người dạy, người học và người chấm phải dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn của lối học thuộc lòng, để thực sự đối thoại với nhau bằng tư duy và năng lực thực chất.

Nguồn: Công dân & khuyến học